Mỗi năm, hàng trăm nghìn lễ hội lớn nhỏ diễn ra khắp đất nước Nhật Bản, phản ánh những nét văn hóa độc đáo và niềm tin sâu sắc của người dân xứ Phù Tang. Trong số đó, có một lễ hội mang ý nghĩa tâm linh và tình cảm đặc biệt, được ví như ngày Vu Lan của Việt Nam, đó chính là lễ Obon là gì. Đây không chỉ là một sự kiện văn hóa mà còn là dịp để mỗi gia đình Nhật Bản tưởng nhớ và tri ân công lao tổ tiên.
Nguồn Gốc Sâu Xa Của Lễ Obon Là Gì
Lễ hội Obon, hay còn được gọi là Bon, đã tồn tại ở Nhật Bản hơn 500 năm, bắt nguồn từ một câu chuyện Phật giáo đầy xúc động. Theo truyền thuyết, Ngài Mục Kiền Liên (Mokuren), một đệ tử xuất chúng của Đức Phật với nhiều phép thần thông, đã đau đáu nỗi nhớ mẹ quá cố. Với tấm lòng hiếu thảo, ông dùng phép thuật của mình để tìm kiếm mẹ.
Mục Kiền Liên đã nhìn thấy mẹ mình bị đọa đày dưới địa ngục, phải chịu nhiều thống khổ vì những tội lỗi đã gây ra khi còn tại thế. Quá xót xa trước cảnh tượng đó, ông đã tìm đến Đức Phật Thích Ca Mâu Ni để cầu xin cứu độ. Đức Phật chỉ dạy Mục Kiền Liên rằng, vào ngày 15 tháng 7 âm lịch (lúc đó), ông hãy chuẩn bị lễ vật cúng dường chư tăng để tích phước cho mẹ. Sau khi lễ cúng được hoàn tất, linh hồn mẹ của Mục Kiền Liên đã được siêu thoát. Vì quá đỗi vui mừng và cảm động, Mục Kiền Liên đã nhảy múa một cách hân hoan.
Câu chuyện về tấm lòng hiếu thảo của Mục Kiền Liên đã được lưu truyền rộng rãi và chạm đến trái tim nhiều người. Từ đó về sau, người dân Nhật Bản hàng năm đều tổ chức lễ hội Obon để thể hiện lòng biết ơn sâu sắc đối với cha mẹ và tưởng nhớ đến linh hồn của những người đã khuất. Điệu nhảy mà Mục Kiền Liên đã nhảy khi gặp lại mẹ mình cũng được người Nhật học theo và phát triển thành điệu múa truyền thống mang tên Bon Odori.
Thời Gian Diễn Ra Lễ Obon Hàng Năm Tại Nhật Bản
Khác với lễ Vu Lan ở Việt Nam thường diễn ra vào một thời điểm cố định, lễ hội Obon tại Nhật Bản được tổ chức vào các mốc thời gian khác nhau tùy thuộc vào từng vùng miền. Sự khác biệt này bắt nguồn từ việc các tỉnh sử dụng các loại lịch (âm lịch, dương lịch) và có phong tục tập quán riêng. Có ba mốc thời gian chính để kỷ niệm ngày Bon:
- Bon tháng Bảy (Shichigatsu Bon): Được tổ chức vào ngày 15 tháng 7 dương lịch, phổ biến ở các vùng phía Đông như Tokyo, Yokohama và Tohoku. Đây là khu vực sớm nhất đón mừng lễ hội.
- Bon cũ (Kyu Bon): Diễn ra vào ngày 15 tháng 7 âm lịch, thường thấy ở các vùng phía Bắc Kanto, Chugoku, Shikoku và các đảo ở phía Tây Nam. Thời điểm này gần với lịch truyền thống hơn.
- Bon tháng Tám (Hachigatsu Bon): Là ngày phổ biến và được tổ chức rộng rãi nhất vào ngày 15 tháng 8 dương lịch. Đây là lễ hội Obon lớn nhất, thu hút lượng lớn người dân và du khách, đặc biệt là tại cố đô Kyoto. Vào dịp này, bạn sẽ có cơ hội thưởng thức điệu múa Bon Odori và chiêm ngưỡng Lễ Dâng Lửa linh thiêng, hai nét đặc sắc nhất của lễ hội.
Trước khi lễ hội chính thức bắt đầu, người dân thường dành thời gian chuẩn bị rất nhiều thứ. Các hoạt động này nhằm đảm bảo tổ tiên có thể trở về với con cháu một cách an toàn và sau đó, an tâm trở về thế giới bên kia. Cụ thể, các nghi lễ đón và tiễn linh hồn được thực hiện theo trình tự.
Các Nghi Thức Tâm Linh Trong Ngày Lễ Obon
Hàng năm, cứ vào dịp tháng 8, các gia đình Nhật Bản thường quây quần bên nhau trong một kỳ nghỉ khá dài, kéo dài khoảng một tuần, thường được gọi là “Tuần lễ Obon”. Những người con đang ở xa đều trở về thăm cha mẹ, ông bà và cùng nhau đi viếng mộ những người thân đã khuất. Lễ hội Obon mang ý nghĩa là dịp mà linh hồn của những người đã khuất sẽ quay trở lại trần thế để thăm gia đình. Người dân sẽ thực hiện các hoạt động tương tự như tục tảo mộ của người Việt Nam.
Chuẩn Bị Đón Linh Hồn Tổ Tiên (Mukaebo)
Vào những ngày trước khi lễ hội Obon chính thức bắt đầu, đặc biệt là vào ngày 12 tháng 8, các gia đình Nhật Bản sẽ bắt tay vào việc chuẩn bị tỉ mỉ. Một trong những nghi thức thú vị là trang trí dưa leo và cà tím bằng que tăm hoặc đũa, tạo thành hình những con vật được gọi là “Ngựa linh thiêng” (Shoryouma). Dưa leo tượng trưng cho ngựa, còn cà tím tượng trưng cho bò. Ý nghĩa đằng sau những hình nộm này là mong muốn “những người đã khuất sẽ lên ngựa để nhanh chóng trở lại trần gian thăm con cháu, sau đó sẽ cưỡi bò để thong thả từ từ quay trở về thế giới bên kia”.
Ngày 13 tháng 8 là Lễ đón các linh hồn (Mukaebo). Vào chiều tối, người dân sẽ đặt những cây đèn thắp sáng trước bàn thờ gia tiên và đốt những cuống gai đã tước sẵn ở vườn hoặc cổng nhà. Đây được gọi là “Lửa đón” (Mukaebi), với mục đích thắp sáng con đường để giúp các linh hồn tìm thấy lối trở về nhà. Người ta tin rằng, linh hồn người đã khuất sẽ cưỡi đám khói từ ngọn lửa này để quay trở về trần gian. Nhờ đám khói này, linh hồn sẽ không bị lạc đường và có thể quay về nhà mình an toàn, vì vậy đám khói này còn có vai trò như vật chỉ đường “Michishirube”.
Khoảng Thời Gian Linh Hồn Cư Ngụ (Giữa Lễ)
Trong hai ngày 14 và 15 tháng 8, các linh hồn được cho là sẽ ở lại nhà cùng với gia đình. Đây là khoảng thời gian để người thân thể hiện lòng hiếu kính và sum họp. Rất nhiều người trong các gia đình thường đi viếng mộ. Họ sẽ dọn dẹp các mộ phần cho sạch sẽ, dâng hoa, thắp hương, dâng nước để thờ cúng tổ tiên. Sau đó, những người thân thuộc, họ hàng trong gia đình lại tập trung lại và cùng nhau ăn uống, tạo nên một không khí đoàn viên ấm cúng. Một số gia đình còn tổ chức cúng lễ tại nhà. Đây cũng là thời điểm bắt đầu các sự kiện và hoạt động đường phố sôi nổi.
Các gia đình Nhật Bản sẽ cúng bánh khảo từ bột gạo nhiều màu sắc, trông rất hấp dẫn và thường có hình hoa sen (tiếng Nhật gọi là Hasu Okashi), cùng với những giỏ hoa quả gồm nhiều loại được trình bày rất đẹp mắt trên bàn thờ gọi là Obon-dana (hoặc Tama-dana). Đồ cúng được thay đổi mỗi ngày: ngày 13 là Mukaedango (Bánh đón linh hồn); ngày 14 là Ohagi (một loại bánh bột gạo); ngày 15 là Soumen (bún làm bằng bột mì) và ngày 16 là Okuridango (Bánh tiễn linh hồn).
Lễ Obon là gì, Bon Odori
Tiễn Đưa Linh Hồn Trở Về (Okuribon)
Ngày 16 tháng 8 là ngày cuối cùng của lễ Obon và là ngày để tạm biệt tổ tiên. Vào lúc này, người ta lại đốt lửa “Lửa tiễn đi” (Okuribi) tại đúng vị trí đã đốt “Lửa đón” để thắp sáng con đường tiễn các linh hồn quay trở về thế giới bên kia. Nghi thức này mang ý nghĩa rằng con cháu đã hoàn thành bổn phận và mong linh hồn tổ tiên sẽ an toàn trở về chốn an nghỉ.
Lễ Obon là gì, Lễ viếng mộ Obon
Bon Odori: Điệu Múa Truyền Thống Đầy Sắc Màu
Cùng với các nghi thức thờ cúng, một truyền thống không thể bỏ qua khi nhắc đến lễ Obon chính là điệu nhảy dân gian Bon Odori. Đây là sự kết hợp giữa nhiều điệu nhảy truyền thống khác nhau và được biểu diễn một cách công phu, phức tạp. Bon Odori được trình diễn xung quanh sân khấu hình tháp gọi là yagura. Theo đó, một người sẽ hát ở trung tâm của yagura trong khi những người xung quanh chơi các loại nhạc cụ khác nhau, phổ biến nhất là trống taiko. Hình thức biểu diễn này được gọi là ondo hoặc nhạc dân gian Nhật Bản.
Các vũ công sẽ nhảy theo vòng tròn lớn nhỏ xung quanh yagura. Mỗi vùng miền lại có một điệu nhảy riêng biệt, phản ánh bản sắc văn hóa địa phương. Mọi người biểu diễn Bon Odori thường kết thành vòng tròn xung quanh yagura, tạo nên một cảnh tượng sôi động và gắn kết. Điệu nhảy đôi khi còn được biểu diễn trong đám rước và di chuyển qua các đường phố của thị trấn, lan tỏa không khí lễ hội khắp nơi. Trong lễ hội Obon, người ta thường mặc trang phục truyền thống Yukata, một loại Kimono với chất liệu vải mỏng và mát, cùng nhau đi dạo ngoài trời hay chơi các trò chơi dân gian rất sôi nổi và náo nhiệt như đập dưa hấu, câu cá.
Lễ Obon là gì, Lễ hội Obon ban đêm
Gozan Okuribi Và Toro Nagashi: Biểu Tượng Của Sự Thanh Tịnh
Lễ hội Obon lớn nhất thường được tổ chức tại cố đô Kyoto, nơi hoạt động nổi bật nhất trong dịp lễ chính là Lễ Dâng Lửa (Gozan Okuribi) để soi đường cho linh hồn những người đã khuất quay trở về trời. Nghi thức này thu hút hàng ngàn người dân cũng như du khách từ khắp nơi trên thế giới đến tham quan. Trong Lễ Dâng Lửa linh thiêng này, năm chữ Hán lớn: Đại (大), Diệu (妙), Pháp (法), Thuyền (船), và chữ Đại nhỏ (大) lần lượt được thắp sáng bằng lửa trên năm ngọn núi xung quanh Kyoto.
Mỗi chữ sẽ phát sáng khoảng gần 30 phút, tất cả sẽ tạo nên một khung cảnh thiêng liêng, ấm áp và hùng vĩ trong đêm hè ở cố đô Nhật Bản. Người Nhật Bản tin rằng ánh sáng ấy sẽ dẫn lối cho các linh hồn quay về trời một cách thanh bình và an lạc. Lễ dâng lửa Gozan Okuribi được tổ chức vào 20 giờ ngày 16 tháng 8. Lúc này, hàng ngàn người sẽ đổ về Kyoto và tập trung đông nhất ở khu vực xung quanh trường Đại học Kyoto để xem những ngọn lửa được thắp sáng. Vị trí quan sát rõ nhất chính là đỉnh núi Yoshida và Funaoka. Sau khi đám lửa đã cháy hết, các điệu múa của lễ hội Bon sẽ được tổ chức tại chùa Yusen-ji dưới chân các ngọn núi. Các điệu múa này là Daimoku và Sashi, thường bắt đầu từ 21h và kết thúc sau khoảng 1 giờ đồng hồ.
Tiếp đến là nghi thức Toro Nagashi (thả thuyền giấy hay đèn lồng trên sông). Người Nhật sẽ thả thuyền hoa đăng trên sông hoặc biển. Bạn sẽ có cơ hội được chiêm ngưỡng một dòng sông sáng lấp lánh, thơ mộng, khi hàng trăm chiếc đèn lồng giấy nhỏ được thắp sáng và trôi nhẹ nhàng theo dòng nước. Đây được xem như lời chào tạm biệt cuối cùng để các linh hồn tổ tiên trở về thế giới riêng của họ sau chuyến viếng thăm con cháu. Ở một số nơi, nghi thức thả thuyền giấy được diễn ra cùng lúc với pháo hoa rực rỡ trên bầu trời, đánh dấu lễ hội đã kết thúc một cách trọn vẹn và trang nghiêm.
Lễ Obon là gì, Toro Nagashi
Ý Nghĩa Văn Hóa Và Xã Hội Của Lễ Obon
Lễ Obon là gì không chỉ là một nghi lễ tưởng nhớ người đã khuất mà còn là một dịp quan trọng để củng cố tình cảm gia đình và cộng đồng. Trong xã hội Nhật Bản hiện đại, Obon vẫn giữ vai trò là một trong những kỳ nghỉ lễ lớn nhất trong năm, tương đương với kỳ nghỉ Tết hoặc Tuần lễ Vàng. Đây là thời điểm mà nhiều công ty, trường học đóng cửa, tạo điều kiện cho người dân quay về quê hương, đoàn tụ với gia đình sau những tháng ngày làm việc vất vả.
Không chỉ mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc về lòng hiếu thảo và sự tri ân tổ tiên, lễ hội Bon còn là dịp để giới thiệu và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống của Nhật Bản. Từ những điệu múa Bon Odori rộn ràng, những món ăn truyền thống được chuẩn bị công phu, đến những nghi thức thắp lửa, thả đèn lồng đầy tính nghệ thuật, tất cả đều góp phần làm nên một bức tranh văn hóa đa sắc màu và sống động. Lễ hội cũng là cơ hội để thế hệ trẻ tìm hiểu về nguồn cội, lịch sử và phong tục của cha ông, từ đó bồi đắp thêm tình yêu và sự tự hào về văn hóa dân tộc.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, lễ hội Obon ngày càng thu hút sự quan tâm của du khách quốc tế, biến nó thành một điểm nhấn quan trọng trong ngành du lịch Nhật Bản. Khách du lịch có cơ hội hòa mình vào không khí lễ hội, trải nghiệm những nét văn hóa độc đáo mà không nơi nào có được. Điều này không chỉ giúp lan tỏa hình ảnh đất nước và con người Nhật Bản ra thế giới mà còn tạo ra nguồn thu đáng kể cho nền kinh tế địa phương.
Lễ Obon là gì? Lễ Obon là hơn cả một ngày lễ truyền thống đơn thuần; nó là một sợi dây vô hình kết nối quá khứ với hiện tại, người sống với người đã khuất, và các thành viên trong gia đình với nhau. Nó nhắc nhở mỗi người về tầm quan trọng của lòng hiếu thảo, sự biết ơn và tình yêu thương, những giá trị cốt lõi mà Pháp Phục Nguyên Dung tin rằng luôn cần được gìn giữ và lan tỏa trong mọi nền văn hóa.
Câu hỏi thường gặp về Lễ Obon
1. Lễ Obon là gì?
Lễ Obon, còn gọi là Bon, là một lễ hội truyền thống quan trọng ở Nhật Bản, tương tự như lễ Vu Lan ở Việt Nam. Đây là dịp để tưởng nhớ và tri ân linh hồn tổ tiên, đồng thời là thời điểm các thành viên trong gia đình đoàn tụ.
2. Nguồn gốc của Lễ Obon từ đâu?
Lễ Obon bắt nguồn từ câu chuyện Phật giáo về Ngài Mục Kiền Liên cứu mẹ khỏi cảnh địa ngục bằng cách cúng dường chư tăng, thể hiện lòng hiếu thảo sâu sắc.
3. Lễ Obon thường diễn ra vào thời gian nào?
Lễ Obon có ba mốc thời gian chính tùy theo vùng miền: Bon tháng Bảy (15/7 dương lịch ở Tokyo), Bon cũ (15/7 âm lịch ở các vùng Tây Nam), và Bon tháng Tám (15/8 dương lịch, phổ biến nhất ở Kyoto).
4. Những nghi thức chính trong Lễ Obon là gì?
Các nghi thức chính bao gồm: chuẩn bị “ngựa linh thiêng” từ dưa leo/cà tím, đốt “lửa đón” (Mukaebi) để dẫn lối tổ tiên, thăm viếng và dọn dẹp mộ phần, cúng các món ăn truyền thống, và đốt “lửa tiễn” (Okuribi) cùng thả đèn lồng (Toro Nagashi) để tiễn linh hồn trở về.
5. Bon Odori là gì và nó có vai trò gì trong Lễ Obon?
Bon Odori là điệu múa dân gian truyền thống được biểu diễn trong Lễ Obon. Nó là điệu nhảy vui mừng của Mục Kiền Liên khi mẹ ông được siêu thoát, và ngày nay là một phần không thể thiếu, thể hiện không khí lễ hội sôi động và gắn kết cộng đồng.
6. Gozan Okuribi là gì?
Gozan Okuribi là Lễ Dâng Lửa lớn diễn ra ở Kyoto vào ngày cuối cùng của Obon (16/8). Năm chữ Hán lớn được thắp sáng trên năm ngọn núi xung quanh Kyoto, tượng trưng cho việc dẫn lối linh hồn tổ tiên quay về cõi an lạc.
7. Toro Nagashi mang ý nghĩa gì?
Toro Nagashi là nghi thức thả đèn lồng hoặc thuyền hoa đăng trên sông/biển. Nó tượng trưng cho lời chào tạm biệt cuối cùng, tiễn đưa linh hồn tổ tiên trở về thế giới bên kia một cách thanh bình sau chuyến thăm con cháu.
8. Lễ Obon có ý nghĩa văn hóa và xã hội như thế nào đối với người Nhật?
Lễ Obon là kỳ nghỉ lễ quan trọng, là dịp để gia đình đoàn tụ, củng cố tình cảm. Nó cũng là một dịp để bảo tồn và truyền tải các giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời thu hút du lịch quốc tế, góp phần lan tỏa hình ảnh và văn hóa Nhật Bản.